Της Stefania Tudorache | APIDI, Πορτογαλία
Οι γυναίκες μετανάστες φτάνουν στην Ευρώπη με δεξιότητες, φιλοδοξία και ανθεκτικότητα, αντιμετωπίζουν όμως συχνά μια απότομη ανάβαση για να βρουν σταθερή εργασία. Δομικά εμπόδια όπως η περιορισμένη αναγνώριση προσόντων, τα γλωσσικά κενά, οι ευθύνες φροντίδας παιδιών και η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση επιβραδύνουν την ένταξή τους σε θέσεις εργασίας και στην επιχειρηματικότητα. Ευρωπαϊκές έρευνες αναδεικνύουν ξεκάθαρα αυτά τα εμπόδια και οδηγούν σε μία κεντρική διαπίστωση: όταν υπάρχει στοχευμένη υποστήριξη, οι γυναίκες μετανάστες μετακινούνται γρήγορα από την ευαλωτότητα στην οικονομική συνεισφορά και γίνονται σημαντικοί παράγοντες ανανέωσης της τοπικής αγοράς εργασίας.
Πρακτικά μονοπάτια προόδου
Οι πρακτικές, καλά σχεδιασμένες παρεμβάσεις κάνουν τη διαφορά. Η μικροχρηματοδότηση και η εξατομικευμένη επιχειρηματική καθοδήγηση, για παράδειγμα, έχουν επιτρέψει σε άτομα με ανεπίσημες δραστηριότητες ή μικρές χειροτεχνίες να επανεδραιώσουν την επαγγελματική τους αυτονομία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που αναφέρεται από την UNHCR δείχνει πώς μια Αφγανή μοδίστρα στη Γαλλία ξανάνοιξε ένα ατελιέ ραπτικής αφού έλαβε δάνειο εκκίνησης και κατάρτιση από το ADIE, αποδεικνύοντας ότι μικρά, ευέλικτα δάνεια σε συνδυασμό με καθοδήγηση μπορούν να μεταφραστούν σε βιώσιμες μικροεπιχειρήσεις. Τα εμπειρικά στοιχεία ενισχύουν μια ευρύτερη ακαδημαϊκή διορατικότητα: η επιχειρηματικότητα των γυναικών μεταναστών δεν αφορά μόνο την ατομική δράση, αλλά και την αλληλεπίδραση μεταξύ προσωπικών δυνάμεων και υποστηρικτικών συστημάτων: κατάρτιση, συμβουλευτική, δίκτυα και πρόσβαση σε κεφάλαιο.
Διεύρυνση λύσεων μέσω πολιτικής και υποστήριξης
Τα κρατικά και ευρωπαϊκά εργαλεία έχουν σημασία διότι κλιμακώνουν ό,τι αποδίδει. Το Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης (AMIF) συνεχίζει να δίνει προτεραιότητα σε έργα που ενισχύουν την ένταξη στην αγορά εργασίας για γυναίκες μετανάστες, συμπεριλαμβανομένης υποστήριξης που καλύπτει γλωσσική κατάρτιση, επαγγελματική εκπαίδευση και μέτρα που μειώνουν τα εμπόδια σχετικά με τη φροντίδα για τη συμμετοχή. Σε επίπεδο κρατών-μελών και μέσω ευρωπαϊκών προσκλήσεων, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής μπορούν να μετατρέψουν μικρές επιτυχίες σε ευρύτερα, επαναλήψιμα μονοπάτια προς την απασχόληση και την αυτοαπασχόληση.
Οι δεσμεύσεις του ιδιωτικού τομέα και των φιλανθρωπικών φορέων προσθέτουν πραγματική ικανότητα. Το Human Safety Net της Generali και οι εταίροι της ανακοίνωσαν δημόσια μεγάλης κλίμακας κατάρτιση για την αντιστοίχιση μεταναστών με θέσεις εργασίας σε διάφορες χώρες· τέτοιες συνεργασίες δημιουργούν άμεσες διαδρομές από την κατάρτιση σε κενές θέσεις σε τομείς που χρειάζονται εργατικό δυναμικό. Ομοίως, οι πρωτοβουλίες που απευθύνονται σε εργοδότες και τα προγράμματα καθοδήγησης δείχνουν πώς η εμπλοκή των επιχειρήσεων ανοίγει πόρτες: εταιρείες που αναλαμβάνουν να παρέχουν μέντορες και αγωγούς πρόσληψης δίνουν στις γυναίκες μετανάστες πρακτικά σημεία εισόδου σε αμειβόμενη εργασία και επαγγελματικά δίκτυα.
Η καθοδήγηση και η ομότιμη υποστήριξη εμφανίζονται επανειλημμένα στα στοιχεία ως μέτρα υψηλής αξίας και χαμηλού κόστους. Προγράμματα που συνδυάζουν έμπειρους επαγγελματίες με γυναίκες μετανάστες βελτιώνουν την αυτοπεποίθηση, τη γνώση των τοπικών εργασιακών κανόνων και την αποτελεσματικότητα αναζήτησης εργασίας. Το Entrepreneurial Refugee Network (TERN) και παρόμοιες βρετανικές πρωτοβουλίες αποδεικνύουν ότι η εξατομικευμένη καθοδήγηση, σε συνδυασμό με νομικές και οικονομικές συμβουλές, επιταχύνει τη μετάβαση από την ιδέα στο εισόδημα. Εν ολίγοις, η καθοδήγηση μετατρέπει τις δυνατότητες σε πρακτικά βήματα: βιογραφικά, συνεντεύξεις, βασική λογιστική και οι ήπιες δεξιότητες που αναμένουν οι εργοδότες.
Τοπικές πρωτοβουλίες όπως το έργο EmpowerHer απεικονίζουν αυτή την προσέγγιση στην πράξη, συνδυάζοντας γλωσσική και επαγγελματική κατάρτιση με επίκεντρο την εργασία, καινοτόμα ψηφιακά εργαλεία και ενίσχυση ικανοτήτων για εκπαιδευτές ενηλίκων, ώστε να ανοίξουν προσβάσιμες διαδρομές προς την απασχόληση και την αυτοαπασχόληση για γυναίκες μετανάστες.
Στοιχεία από την έρευνα
Τα πολιτικά κείμενα και οι εμπειρικές ανασκοπήσεις υπογραμμίζουν την απόδοση της επένδυσης σε μέτρα ένταξης ευαίσθητα στο φύλο. Η Υπηρεσία Ευρωπαϊκής Κοινοβουλευτικής Έρευνας συνοψίζει πώς οι πολιτικές ένταξης στην αγορά εργασίας που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες – φροντίδα παιδιών, αναγνώριση προσόντων, ευέλικτα ωράρια κατάρτισης – αποφέρουν ισχυρότερα και πιο διαρκή αποτελέσματα απασχόλησης για τις γυναίκες μετανάστες. Η Ετήσια Έκθεση της UNHCR τεκμηριώνει την ευρύτερη ανθρωπιστική και προστατευτική δράση, τονίζοντας παράλληλα πώς η κοινωνικοοικονομική ένταξη είναι κεντρική για τις βιώσιμες λύσεις για τις μετανάστριες.
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, οι γυναίκες μετανάστες αντιμετώπισαν ανανεωμένες και εντατικοποιημένες προκλήσεις στην πρόσβαση στην εργασία – διακοπή κατάρτισης, κλειστές υπηρεσίες και μειωμένες κοινωνικές επαφές. Ωστόσο, μια μελέτη που εξετάζει τις γυναίκες μετανάστες και τους υποστηρικτικούς οργανισμούς κατά την περίοδο αυτή δείχνει πώς η δράση, η αντίδραση και, κάποιες φορές, η παραίτηση διαμόρφωσαν καινοτόμες αντιδράσεις: η ψηφιακή κατάρτιση μεταφέρθηκε διαδικτυακά, τα δίκτυα ομοτίμων λειτούργησαν εικονικά και αναδύθηκαν υβριδικές μορφές μάθησης για τη διατήρηση των προσπαθειών ένταξης. Αυτή η προσαρμοστικότητα αποδεικνύει τόσο την ανθεκτικότητα των γυναικών μεταναστών όσο και τις δυνατότητες ευέλικτου σχεδιασμού προγραμμάτων να αντέχουν σε κρίσεις.
Τα ταξίδια των γυναικών μεταναστών αναδεικνύουν επίσης τη δύναμη της στοχευμένης κατάρτισης σε τοπικό επίπεδο. Στην Ουγκάντα, η Angelique Kahindo, μια μετανάστρια από το Κονγκό και μητέρα έξι παιδιών, εντάχθηκε στο πρόγραμμα ILO-PROSPECTS αφού δυσκολευόταν να επιβιώσει με περιορισμένες μερίδες τροφίμων. Μέσω επαγγελματικής κατάρτισης στη ραπτική, σε συνδυασμό με πρακτικά μαθήματα marketing, λογιστικής και εξυπηρέτησης πελατών, κατάφερε να ανοίξει το δικό της εργαστήριο. Σήμερα συντηρεί την οικογένειά της και στέλνει τα παιδιά της στο σχολείο, αποδεικνύοντας πώς η ανάπτυξη δεξιοτήτων συνδεδεμένη με ευκαιρίες της αγοράς μπορεί να αποκαταστήσει τόσο την αξιοπρέπεια όσο και την αυτάρκεια.
Πρακτική και συγκεκριμένη αλλαγή
Συνολικά, αυτές οι πηγές οδηγούν σε μια εστιασμένη, πρακτική ατζέντα αλλαγής: προτεραιότητα σε μικρή, μεικτή χρηματοδότηση (μικροδάνεια συν καθοδήγηση) για τη μετατροπή δεξιοτήτων σε μικροεπιχειρήσεις (όπως δείχνει το παράδειγμα ADIE–UNHCR)· κλιμάκωση κατάρτισης και αντιστοίχισης θέσεων εργασίας με επίκεντρο τις γυναίκες μετανάστες μέσω ευρωπαϊκής χρηματοδότησης όπως το AMIF· κινητοποίηση εργοδοτών και φιλανθρωπικών εταίρων για την προσφορά τομεακά εναρμονισμένης κατάρτισης και εγγυημένων συνεντεύξεων ή θέσεων εργασίας· ενσωμάτωση καθοδήγησης και νομικής-διοικητικής υποστήριξης ώστε οι γυναίκες να μπορούν να πλοηγηθούν στην εγγραφή, τη φορολογία και την πιστοποίηση με εμπιστοσύνη· και σχεδιασμός υποστηρικτικών δράσεων που βασίζονται σε έρευνα και συνδυάζουν οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές διαστάσεις ενδυνάμωσης.
Από την επιβίωση στην επιτυχία
Οι γυναίκες μετανάστες ήδη αναδιαμορφώνουν τις τοπικές οικονομίες: ξανανοίγουν εργαστήρια, ξεκινούν μικροεπιχειρήσεις, καλύπτουν ελλείψεις εργατικού δυναμικού και φέρνουν νέες υπηρεσίες στις γειτονιές. Τα διδάγματα είναι ξεκάθαρα και επείγοντα. Η στοχευμένη χρηματοδότηση (AMIF), η πρακτική χρηματοδότηση, η εμπλοκή εργοδοτών και η καθοδήγηση μετατρέπουν τα εμπόδια σε μονοπάτια. Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, τις ΜΚΟ και τους εργοδότες, το έργο είναι να κλιμακώσουν αυτά τα συγκεκριμένα μέτρα ώστε περισσότερες γυναίκες μετανάστες να μπορούν να μεταβούν από την επιβίωση στην ευημερία – κέρδος για τις οικογένειες, τις κοινότητες και την ευρωπαϊκή αγορά εργασίας.
Πηγές:
ACNUR. (2023). Informe anual 2022. unhcr.org/sites/default/files/2023-07/2305336E_UNHCR-AR-2022_web_V3.pdf
Adie. (2020, June 22). ADIE and UNHCR partner to support refugee entrepreneurs in France. UNHCR. unhcr.org/europe/news/stories/microcredit-support-helps-afghan-designer-france-open-studio
Al-Hamad, A., Gare, C., Yasin, Y. M., & Metersky, K. (2024). Refugee women’s entrepreneurship: A concept analysis. International Journal of Social Science Research and Review, 7(4), 324–340. researchgate.net/publication/379907280_Refugee_Women’s_Entrepreneurship_A_Concept_Analysis
Bešić, A., & Aigner, P. (2023). Action, Reaction and Resignation: How Refugee Women and Support Organisations Respond to Labour Market Integration Challenges during the COVID-19 Pandemic. Journal of International Management, 29(2). sciencedirect.com/science/article/pii/S1075425323000285
European Commission. (2025, August 6). Asylum, Migration and Integration Fund (AMIF) 2025 call for proposals. ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/docs/2021-2027/amif/wp-call/2025/call-fiche_amif-2025-tf2-ag-inte_en.pdf
Generali. (2023, 19 de junio). Generali pledges to provide training to over 5,000 refugees at TENT European Business Summit. thehumansafetynet.org/stories
ILO Voices. (2023, February 28). As a refugee, my new skills have given my family hope [Refugee voices article]. International Labour Organization. voices.ilo.org/stories/as-a-refugee-my-new-skills-have-given-my-family-hope
Orav, A. (2022). Labour market integration of asylum-seekers and refugees (EPRS Briefing PE 690.651). European Parliamentary Research Service. europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2021/690651/EPRS_BRI(2021)690651_EN.pdf
TERN (The Entrepreneurial Refugee Network). (2021). Supporting refugee entrepreneurs in the UK. wearetern.org
Tent Partnership for Refugees. (2021, noviembre). How companies can mentor refugee women in Europe. tent.org/wp-content/uploads/2021/11/Tent_How-to-Mentor-Refugee-Women_Web.pdf